- Đăng ngày 07 Tháng 10 2011
- Lượt xem: 2336
Đặc tính chung về giá trị nghệ thuật của ca dao là sự diễn đạt tình cảm hết sức hồn nhiên, chân phác, dễ truyền cảm và đi thẳng vào tâm hồn, trí nhớ người đọc. Bên cạnh các giá trị về nghệ thuật, kho tàng ca dao Việt Nam vẫn được bền vững với thời gian, trải qua nhiều thế kỷ, phần lớn là nhờ ở giá trị tư tưởng, tình cảm, kinh nghiệm sống, truyền thống đạo lý, phản ánh rõ nét nhịp sống của dân tộc; tất cả đều được thể hiện qua những lời ca, gịong hò ấy...
Ca dao thường đi vào rất sớm trong tâm hồn mỗi người, gắn liền với hình ảnh của người mẹ, của làng quê, của cuộc sống. Một trong những câu ca dao đã khiến tôi quan tâm suy nghĩ rất nhiều, đó là :
Khó nhất là tu tại gia,
Khó nhì tu chợ, thứ ba tu chùa!"
Nhận xét về sự tu hành theo ý nghĩa của câu dân ca trên có thật chân xác, đúng đắn chưa ?
Trước hết, tôi cho rằng hai câu nêu trên chắc là do người tu tại gia nói ra. Chính vì là người "ở ngoài chùa", đang dấn thân trong cuộc sống với bao khổ đau, phiền não, oan trái; đang mong ước nhiếp tâm tu hành mà vẫn còn nhiều chướng nghịch ; mới cảm hết mọi nỗi khó khăn trên con đường tu học, nên đã thốt lên:
"Khó nhất là tu tại gia"
Tu với người ngoài - thỉnh thoảng mới gặp, lại chẳng có quan hệ thân thiết, ruột rà gì, thì có vẻ là dễ. Còn tu với ông bà, cha mẹ (...) - nhất là vợ (hay chồng) con; những người luôn sống gần gũi, có ràng buộc tình cảm thắm thiết, luôn chia sẻ cùng ta mọi cảnh ngộ trong cuộc sống, thì quả thật là khó. Hơn thế, người tu còn có bổn phận (hay trách nhiệm) trực tiếp với mọi biến động, mọi thành quả của những thành viên trong gia đình nữa, thì sự thọ trì lời Phật dạy, giữ tâm thanh tịnh, trước các phiền não, chướng duyên từ nhiều phía, thật sự đòi hỏi người tu phải có công năng tu tập thâm hậu và tinh tấn ; mới mong không vấp ngã, thất vọng. Tục ngữ Việt Nam cũng có câu "Thương nhau lắm, cắn nhau đau": thương yêu nhiều, ái thủ lắm, thì sân hận và si mê cũng theo đó mà tăng cao.
"Khó nhì tu chợ...
Ngồi giữa phố chợ huyên náo, nơi tranh mua cướp bán, nơi "tham sân" có nhiều dịp trỗi dậy, lớn mạnh trong mỗi con người, mà giữ tâm lìa khỏi tam độc, trì hành theo lời Phật dạy không sai; luôn hàng phục và an giữ tâm mình thanh tịnh trong sáng, quả không phải là dễ. Hơn thế nữa, sống giữa chốn "chín người, mười ý - đủ tất cả các hạng người - nhất là hạng hung ác, mà tránh được va chạm, lìa được "ngã" để không sân hận ; không nghĩ "thiện , ác - phải , quấy", luôn luôn được an nhiên tự tại, thì không có gì khó hơn!
...thứ ba tu chùa"
Tu chùa là người đã xuất gia, đã từ biệt người thân yêu đi xuất gia, biết rõ tâm, biết được gốc, hiểu được pháp "Vô vi" - thế gọi là Sa môn. Vị Sa môn thường giữ 250 giới, (Tỳ Kheo Ni trên 300 giới) làm các điều thiện , ngăn các điều ác, để được "tâm trong sạch như tuyết sương" (kinh Bốn Mươi Hai Chương). Phật đã thuyết kinh "Bốn Mươi Hai Chương" để khai ngộ, chỉ dạy cho các Tỳ khưu. Chỉ thọ trì đúng đắn chơn thật một tạng kinh ngắn này thôi, là một điều không phải ai cũng có thể làm được. Dạy về đạo hạnh cho những người xuất gia, đức Phật lại tóm tắt các pháp cốt yếu trong kinh "Di Giáo". Khi đã đến dưới gốc cây Sa La sắp vào cõi Niết bàn - dù là đã nửa đêm, đức Phật cũng luôn thương nghĩ đến các đệ tử còn tại thế, ân cần thuyết dạy "kinh Di Giáo", để một lần cuối khai sáng con đường vào Đạo cho những người xuất gia. Chỉ dạy các đệ tử "nên bỏ tính kiêu ngạo", đức Phật, đức Phật đã nói : "Người bạch y thế tục còn không nên có tính kiêu ngạo, nữa là người xuất gia, người cầu đạo giải thoát, người tự giáng thân làm người hành khất". Đức Phật đã nghiêm khắc dạy tiếp : "...Người bạch y tại gia (...) có tính giận bẳn, thì còn có thể tha thứ được. Người xuất gia là người phải bỏ ham muốn, mà còn có tính giận bẳn thì không thể tha thứ được" (kinh Di Giáo). Người đã xuất gia (tu chùa) phải thực hành cho được đại nguyện "tự giác, giác tha - tự độ, độ tha" thì mới thật gọi là viên mãn công đức ; xứng đáng với danh hiệu Sa môn - thay thế Phật cứu độ chúng sanh.
Nói tóm tắt lại, việc tu hành ở "nhà, chợ, chùa" không có thể sắp theo thứ tự như ý nghĩa câu ca dao đã giải bày. Cũng không thể cho rằng việc tu hành ở chốn nào là quan trọng hơn chốn nào. Nơi chốn không phải là Đạo ; mà Đạo chính ở trong tâm mỗi người. Đức Phật đã dạy rõ : "Người hành đạo đừng như con trâu kéo mía, thân tuy hành đạo mà tâm không hành đạo. Nếu tâm thực hành đạo thì thân không hành đạo cũng không sao" (kinh Bốn Mươi Hai Chương). Bởi vậy, cho dù ở nhà, ngoài chợ, trong chùa, hay nơi núi rừng cô tịch, mà tâm hành đạo - tri hành trọn vẹn với lời Phật dạy trong mỗi niệm, nhất tâm hoan hỷ từ bi theo hạnh chư Phật ; thì đó mới chính là điều khó nhất.
Tôi xin tạmviết lại như thế này :
"Tu nhà, tu chợ, tu chùa...
Hỏi "ba tu" ấy, tu nào khó hơn ?
Tu chùa, tu chợ, tu nhà...
"Khó - không" là tự tâm ta tác thành!" *
Mang Viên Long